“ਆਓ ਪ੍ਰਸਾਦਾ ਛਕੀਏ”: ਭੋਜਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਭਾਵ

ਸਿੱਖ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ “ਆਓ ਪ੍ਰਸਾਦਾ ਛਕੀਏ” ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰਿਆ ਸੱਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੋਲ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵੱਲ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਨ ਕੇਵਲ ਪੇਟ ਭਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਾਤਾਰ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।

ਇਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ “ਪ੍ਰਸਾਦੁ” ਅਤੇ “ਪ੍ਰਸਾਦਿ” ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ “ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ” ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ। ਇੱਥੇ “ਪ੍ਰਸਾਦਿ” ਭੋਜਨ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਰਾਹੀਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਪੰਕਤੀ “ਪ੍ਰਸਾਦੁ” ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਸਰਣਾਗਤੀ ਕਰਿ ਪ੍ਰਸਾਦੁ ਗੁਰਦੇਵ ॥੧॥
— ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ ੨੬੯

ਇੱਥੇ ਅਰਦਾਸ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਗੁਰਦੇਵ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ “ਪ੍ਰਸਾਦੁ” ਦਾ ਅਰਥ ਕਿਰਪਾ ਜਾਂ ਮੇਹਰ ਹੈ।

ਇਸੇ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਜਿਹ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਛਤੀਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਖਾਹਿ ॥
ਤਿਸੁ ਠਾਕੁਰ ਕਉ ਰਖੁ ਮਨ ਮਾਹਿ ॥
— ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ ੨੬੯

ਭਾਵ, ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਠਾਕੁਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਰੱਖ। ਇੱਥੇ “ਜਿਹ ਪ੍ਰਸਾਦਿ” ਦਾ ਅਰਥ “ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ” ਹੈ ਅਤੇ “ਛਤੀਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ” ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਭੋਜਨ ਮਾਣਦਿਆਂ ਦਾਤਾਰ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਬੋਲਚਾਲ ਦੇ “ਪ੍ਰਸਾਦਾ ਛਕਣਾ” ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਅੰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਛਕਣਾ ਇਸ ਬੋਲ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਭਾਵ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬੋਲਚਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਰੰਭ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਭਾਵ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਦਦਾ ਦਾਤਾ ਏਕੁ ਹੈ ਸਭ ਕਉ ਦੇਵਨਹਾਰ ॥
— ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ ੨੫੭

ਦਾਤਾ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਅੰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ, ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਰਤਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ:

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ ॥
ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ ॥੧॥
— ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ ੧੨੪੫

ਅਰਥਾਤ, ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਸਹੀ ਜੀਵਨ-ਰਾਹ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਨਣ ਦਾ ਅਮਲੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਇਮਾਨਦਾਰ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

“ਆਓ ਪ੍ਰਸਾਦਾ ਛਕੀਏ” ਆਖਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਭਾਵ ਵੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖੀਏ ਕਿ ਅੰਨ ਦਾਤਾਰ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਨਾਲ ਛਕਣਾ, ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਗਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਇਸ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਸੱਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਮਰਤਾ, ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਾ ਸੱਦਾ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

- ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ