ਸਿੱਖ ਦੀਵਾਲੀ ਕਿਉਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ? ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼
- ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ
- (Asia/Kolkata)
ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਰਵਾਇਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼
ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਵੀ ਕਰਵਾਈ। ਸੰਗਤ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਖੜ੍ਹਨਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਇਸ ਯਾਦ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਰਵਾਇਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਾਰੀਖਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੈਦ, ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਪਸੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਰਿਹਾਈ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਦਿਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਹੀ ਸੀ—ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਰਬਸੰਮਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਰਵਾਇਤ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤਸਦੀਕ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਥਕ ਇਕੱਠਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕੌਮੀ ਮਸਲਿਆਂ, ਸਾਂਝੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਦਿਨ ਸੰਗਤ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਰ ਰਸਮ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਰਕ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਵੇ?
ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਸਾਡੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਪਰਖੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਨੂੰ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਣ, ਲੋੜਵੰਦ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਲੋਭ, ਹੰਕਾਰ ਤੇ ਵੈਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਯਾਦ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।
ਖੁਸ਼ੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬੈਠਣਾ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾਣਾ, ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਉਪਰਾਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਖ਼ਰਚ ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਇਲਾਜ ਜਾਂ ਲੋੜਵੰਦ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਬੇਵਸੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਾਡੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
